Trong bối cảnh các đợt nắng nóng ngày càng xảy ra thường xuyên, gay gắt và kéo dài do hiện tượng nóng lên toàn cầu, việc quản lý thức ăn cho heo trong giai đoạn nuôi thịt đã trở thành một yếu tố mang tính chiến lược.
Các đợt nắng nóng ảnh hưởng trực tiếp đến lượng thức ăn tiêu thụ của heo, từ đó tác động đến khả năng tăng trưởng của chúng.
Stress nhiệt: Nguyên nhân trực tiếp làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ
Ở heo choai và heo thịt, stress nhiệt cấp tính khiến lượng thức ăn tiêu thụ giảm nhanh chóng. Heo có xu hướng tự giảm lượng ăn để hạn chế sinh nhiệt trong quá trình trao đổi chất. Mặc dù đây là cơ chế thích nghi giúp heo đối phó với nhiệt độ cao trong thời gian ngắn, nhưng lại ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trọng trung bình hằng ngày. Ngoài ra, quá trình điều hòa thân nhiệt đòi hỏi cơ thể phải huy động đáng kể các nguồn lực sinh lý, bao gồm cả hiện tượng giãn mạch ngoại vi. Điều này làm giảm lưu lượng máu đến các cơ quan nội tạng và có thể làm suy yếu hàng rào biểu mô ruột (Pearce và cs., 2013). Do đó, ngay cả khi nhiệt độ giảm xuống, heo cũng không phải lúc nào cũng phục hồi ngay lập tức. Lượng thức ăn tiêu thụ và khả năng tăng trưởng có thể tiếp tục bị ảnh hưởng trong một thời gian sau đó (Renaudeau, 2021).
Biện pháp phổ biến nhất tại các trang trại là bố trí thời gian cho heo ăn vào những thời điểm mát nhất trong ngày, nhằm đảm bảo quá trình sinh nhiệt khi tiêu hóa thức ăn diễn ra khi nhiệt độ môi trường thấp hơn. Tuy nhiên, cách làm này vẫn có một số hạn chế:
- Chỉ hiệu quả khi nhiệt độ ban đêm giảm đủ thấp, điều không phải lúc nào cũng xảy ra trong các đợt nắng nóng.
- Có thể gặp khó khăn trong việc tổ chức cho ăn, tùy thuộc vào hệ thống cho ăn và quy mô trang trại.
- Lịch cho ăn này cũng làm giảm tính linh hoạt trong việc theo dõi heo ăn, khiến người chăn nuôi khó giám sát chính xác lượng thức ăn tiêu thụ và điều chỉnh chế độ cho ăn phù hợp.
Hai mùa hè thực hiện thử nghiệm...
Trong bối cảnh này, một nghiên cứu do Phòng Nông nghiệp vùng Brittany thực hiện tại trạm thực nghiệm Crécom (Pháp) đã cung cấp những thông tin cụ thể về hai biện pháp có thể áp dụng tại trang trại, đều sử dụng hệ thống cho ăn dạng lỏng:
- Bố trí thời gian cho heo ăn vào những giờ mát nhất trong ngày (CH).
- Tạm thời hạn chế lượng thức ăn trong đợt nắng nóng, sau đó tăng dần lượng ăn trở lại (R+R).
Biện pháp R+R được xây dựng dựa trên giả thuyết rằng việc hạn chế lượng thức ăn nghiêm ngặt hơn trong các đợt nắng nóng có thể giúp giảm những ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe đường ruột. Sau đó, lượng thức ăn được tăng dần trở lại nhằm tạo điều kiện cho hệ tiêu hóa có đủ thời gian phục hồi chức năng một cách tốt nhất.
Nghiên cứu được thực hiện trong hai mùa hè năm 2023 và 2024, trên các lô gồm 208 con heo (heo đực thiến và heo cái), từ khi bắt đầu giai đoạn nuôi thịt, ở độ tuổi trung bình 60 ngày, cho đến khi xuất bán đến cơ sở giết mổ. Đối với biện pháp CH, trong các đợt nắng nóng, heo vẫn được cung cấp khẩu phần ăn tiêu chuẩn như bình thường nhưng chia thành hai bữa mỗi ngày, một bữa sáng và một bữa chiều, thay vì ba bữa như trước. Đối với biện pháp R+R, heo được giảm 10% lượng thức ăn so với khẩu phần thông thường trong suốt đợt nắng nóng, nhưng vẫn duy trì ba bữa mỗi ngày. Sau khi đợt nắng nóng kết thúc, lượng thức ăn được tăng dần trở lại (thêm 3,5% mỗi ngày) để bù đắp phần đã cắt giảm, trước khi quay về chế độ cho ăn tiêu chuẩn. Ngoài những giai đoạn nắng nóng, tất cả heo đều được cho ăn thức ăn dạng lỏng theo cùng một chế độ: bắt đầu giai đoạn nuôi thịt với lượng thức ăn 45 g/kg trọng lượng hơi, sau đó tăng thêm 35 g mỗi ngày, cho đến khi đạt mức tối đa 2,55 kg/ngày.
Ví dụ về chế độ cho ăn trong đợt nắng nóng. Nguồn: CAB.
…nhưng điều kiện thời tiết giữa hai mùa hè lại rất khác nhau
Năm 2023, hai đợt nắng nóng tự nhiên, mỗi đợt kéo dài ba ngày, được ghi nhận khi heo lần lượt ở 79 và 138 ngày tuổi, với nhiệt độ trung bình tương ứng là 28,2°C và 28,4°C. Trong khi đó, năm 2024 không ghi nhận đợt nắng nóng nào, nên nhóm nghiên cứu đã mô phỏng một đợt nắng nóng bằng cách tăng nhiệt độ trong các ô chuồng trong ba ngày, khi heo được 131 ngày tuổi. Nhiệt độ trung bình trong thời gian này đạt 27,6°C.
Lượng thức ăn tiêu thụ của từng ô chuồng được ghi nhận hằng ngày. Heo được cân riêng từng con khi nhịn ăn tại ba thời điểm: bắt đầu giai đoạn nuôi thịt, khi chuyển từ thức ăn cho heo choai sang thức ăn cho heo thịt (ở mức trọng lượng hơi khoảng 65 kg) và trước khi xuất bán đến cơ sở giết mổ. Ngoài ra, tổng trọng lượng heo trong từng ô chuồng cũng được xác định trước và sau các đợt nắng nóng, cũng như sau giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại.
Việc phát hiện và dự báo các đợt nắng nóng được hỗ trợ bởi ứng dụng CLIMAT BAT, do Phòng Nông nghiệp vùng Brittany phát triển. Dựa trên dữ liệu thời tiết và vị trí trang trại, công cụ này tính toán Chỉ số stress nhiệt (Heat Stress Index – HSI) của vật nuôi trong 6 ngày tới, có xét đến tình trạng sinh lý của chúng. Nếu dự báo có nguy cơ xảy ra stress nhiệt trong những ngày tiếp theo, ứng dụng sẽ gửi thông báo cảnh báo.
Hiệu quả chăn nuôi nhìn chung tương đương nhau
Trong suốt giai đoạn nuôi thịt, không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai biện pháp cho ăn ở cả hai nhóm thử nghiệm. Lượng thức ăn tiêu thụ trung bình hằng ngày gần như tương đương nhau. Tăng trọng trung bình hằng ngày đạt 928 g/ngày ở nhóm CH, so với 922 g/ngày ở nhóm R+R. Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) lần lượt là 2,48 và 2,52. Ngoài ra, không ghi nhận ảnh hưởng đến tỷ lệ thịt nạc hay giá trị gia tăng của thân thịt. Nói cách khác, việc lựa chọn biện pháp cho ăn trong các đợt nắng nóng không làm thay đổi đáng kể năng suất chăn nuôi và hiệu quả kinh tế.
Bảng: Năng suất chăn nuôi của heo theo hai biện pháp cho ăn ở hai nhóm thử nghiệm.
| Item1 | CH | R+R | Statistic2 | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| RSE | Feeding strategy | Batch | Strategy x Batch | |||
| Number of pens | 20 | 20 | ||||
| Number of pigs | 203 | 204 | ||||
| ADFI, kg/day | 2.28 | 2.29 | 0.01 | NS | *** | NS |
| ADG, g/day | 928 | 922 | 92 | NS | NS | NS |
| FCR, kg/kg | 2.48 | 2.52 | 0.10 | NS | * | NS |
| % lean | 61.1 | 60.9 | 1.9 | NS | *** | NS |
1. ADFI: Lượng thức ăn tiêu thụ trung bình hằng ngày; ADG: Tăng trọng trung bình hằng ngày; FCR: Hệ số chuyển đổi thức ăn; % lean: Tỷ lệ thịt nạc trong các phần thịt.
2. Phân tích phương sai (ANOVA) có xét đến ảnh hưởng của biện pháp cho ăn, giới tính, lô nuôi và phòng nuôi, cũng như sự tương tác giữa các yếu tố cố định này. Trọng lượng ban đầu được đưa vào mô hình phân tích dưới dạng biến đồng biến. Chỉ trình bày giá trị p của biện pháp cho ăn, lô nuôi và sự tương tác giữa hai yếu tố này. RSE: Sai số chuẩn phần dư; NS: Không có ý nghĩa thống kê.
Kết quả khác nhau tùy theo độ tuổi và trọng lượng của heo
Trong đợt nắng nóng đầu tiên (HW) ở lô nuôi thứ nhất, khi heo còn tương đối nhỏ, nhóm áp dụng biện pháp R+R vẫn đạt mức tăng trọng trung bình hằng ngày tương đương nhóm CH (923 g/ngày so với 936 g/ngày), mặc dù lượng thức ăn đã được cắt giảm 10%. Điều này được giải thích là do hiệu quả sử dụng thức ăn của nhóm R+R tốt hơn một chút, thể hiện qua hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) thấp hơn (2,11 so với 2,31). Trong giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại ở nhóm R+R, không ghi nhận hiện tượng tăng trưởng bù. Do đó, sau đợt nắng nóng đầu tiên, năng suất chăn nuôi của hai nhóm vẫn tương đương nhau.
Hình 1. Tăng trọng trung bình hằng ngày (ADG) và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) trong đợt nắng nóng đầu tiên ở lô nuôi thứ nhất (HW1), giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại (RF) và kết quả tính chung cho cả hai giai đoạn (HW1 + RF).
Sau đợt nắng nóng thứ hai (HW) ở lô nuôi thứ nhất và giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại (HW2 + RF), nhóm R+R có xu hướng đạt năng suất thấp hơn nhóm CH, với tăng trọng trung bình hằng ngày (ADG) thấp hơn (859 so với 949 g/ngày; P < 0,1) và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) cao hơn (2,98 so với 2,72; P < 0,1). Sự suy giảm này dường như bắt nguồn từ việc tăng trọng giảm mạnh hơn trong đợt nắng nóng do bị hạn chế khẩu phần, trong khi hiệu quả sử dụng thức ăn không được cải thiện tương ứng. Ngoài ra, trong giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại, ADG của nhóm R+R vẫn thấp hơn, cho thấy hiệu quả sử dụng thức ăn kém hơn dù lượng thức ăn tiêu thụ đã tăng lên.
Hình 2. Tăng trọng trung bình hằng ngày (ADG) và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) trong đợt nắng nóng thứ hai ở lô nuôi thứ nhất (HW2), giai đoạn tăng lượng thức ăn trở lại (RF) và kết quả tính chung cho cả hai giai đoạn (HW2 + RF).
Ở lô nuôi thứ hai, kết quả cũng cho thấy xu hướng tương tự, mặc dù sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Nguyên nhân có thể là do stress nhiệt được tạo ra trong điều kiện mô phỏng và có mức độ ít nghiêm trọng hơn.
Những khác biệt này không xuất phát từ sự chênh lệch nhiệt độ giữa các đợt nắng nóng, mà chủ yếu liên quan đến độ tuổi và trọng lượng của heo tại thời điểm xảy ra stress nhiệt.
Biện pháp R+R dường như mang lại hiệu quả tốt hơn ở heo nhỏ tuổi so với heo lớn
Theo nghiên cứu của Renaudeau (2021), mức độ giảm tăng trọng trung bình hằng ngày (ADG) do stress nhiệt phụ thuộc rất lớn vào độ tuổi và trọng lượng của heo. Heo có trọng lượng càng lớn thì mức độ suy giảm tăng trưởng càng rõ rệt, do cơ thể sinh ra nhiều nhiệt hơn trong quá trình trao đổi chất.
Vì vậy, nhóm heo này có thể cần được hạn chế khẩu phần nghiêm ngặt hơn nhằm giảm nhu cầu điều hòa thân nhiệt, đặc biệt là hiện tượng giãn mạch ngoại vi, vốn có thể làm giảm lưu lượng máu đến các cơ quan nội tạng và ảnh hưởng đến sức khỏe đường ruột. Ngược lại, biện pháp R+R, dựa trên giả thuyết về khả năng tăng trưởng bù, có thể phù hợp hơn với heo ở độ tuổi nhỏ, khi lượng năng lượng thu nhận từ thức ăn là yếu tố chính giới hạn khả năng tăng trưởng.
Bố trí thời gian cho heo ăn vào những giờ mát nhất trong ngày là biện pháp đơn giản và hiệu quả, với điều kiện nhiệt độ trong ngày giảm đủ thấp để heo có thể tiêu thụ đủ lượng thức ăn cần thiết trong khoảng thời gian này. Trong khi đó, biện pháp hạn chế khẩu phần rồi tăng dần lượng thức ăn trở lại có thể phù hợp với heo nhỏ tuổi. Tuy nhiên, hiệu quả của biện pháp này phụ thuộc nhiều vào giai đoạn sinh lý và khả năng tăng trưởng bù của heo. Cần có thêm các nghiên cứu để xác định mức độ hạn chế khẩu phần và quy trình tăng lượng thức ăn trở lại phù hợp nhất, đặc biệt trong điều kiện stress nhiệt nghiêm trọng hơn.
Nghiên cứu này được thực hiện trong khuôn khổ chương trình FERMADAPT, với sự hỗ trợ tài chính từ chính quyền vùng Brittany và Cơ quan Chuyển đổi Sinh thái Pháp (ADEME).